معماری صنعتی دیروز تا سوله سازی امروز!

به نقل از پروفسور فلامکی؛ واقعیت این است که معماری صنعتی به آن بناهایی گفته شدند که به کار تولید فرآورده‌های صنعتی آمدند، یعنی کارخانه‌هایی که فارغ از شکل و مواد و مصالح، تولید کالاهای صنعتی داشتند

در واقع دامنه تاریخی معماری صنعتی، از کوره‌های ذوب فلزات و تنورهای پخت نان در تمدن‌های نخستین تا رآکتورهای هسته‌ای و ایستگاه‌های پرتاب ماهواره امروز را دربرمی‌گیرد. با این حال برای محدود کردن زمینه تاریخی بحث از معماری صنعتی، تعریف میراث صنعتی را از نگاه کمیته بین‌المللی حفاظت از میراث صنعتی(TICCIH) در منشور نیژنی تاگیل، مرور می‌کنیم: «میراث صنعتی عبارت است از بقایای فرهنگ صنعتی که دارای ارزش تاریخی، فنی، اجتماعی، معماری و علمی هستند. این بقایا شامل ساختمان‌ها و دستگاه‌ها، تعمیرگاه‌ها، کارگاه‌ها و کارخانه‌ها، معادن و محوطه‌های فرآوری و پالایش، انبارها و مخازن، مکان‌های تولید، تبدیل و مصرف انرژی، حمل‌ونقل و تمام زیرساخت‌هایش می‌شود و نیز شامل مکان‌هایی که برای فعالیت‌های جمعی مرتبط با صنعت مثل سکونت، عبادت و آموزش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.» این کمیته بین‌المللی، اجماعی جهانی را برای محدود کردن دامنه زمانی میراث صنعتی به پس از انقلاب صنعتی اروپا، به‌وجود آورده است. با این حساب می‌توان نمونه‌های نخستین معماری صنعتی ایران را که در حوزه میراث صنعتی نیز می‌گنجند، به اواخر سلطنت قاجارها نسبت داد.

تا اواخر قاجار، کارخانه‌های متعددی در شهرهای مهم ایران تاسیس شده بود. نمونه‌هایی از کارخانه‌های شکر، چینی، نساجی، کبریت‌سازی، آردسازی، شیشه‌سازی، مهمات سازی و حتی کالسکه‌سازی موجود بود. با این حال معماری این فضاهای صنعتی ادامه معماری سنتی ایران و پیرو همان ریخت‌شناسی عناصر معمارانه سنتی بود.

بنا به مستندات موجود، در دوران پهلوی اول، احداث ابنیه نخستین کارخانه‌های مدرن ایرانی بر عهده مهندسین اروپایی بود. به این دلیل که طرح معماری و سازه ساختمان‌های مدرن صنعتی ایران، به واسطه وابستگی مستقیم به کارکرد مدرن تولید صنعتی، در حیطه دانش معماران سنتی ایران جایی نداشت. با این حال نقش معماران صاحب نام سنتی ایران در ساخت نخستین نمونه‌های معماری صنعتی ایران انکار‌ناپذیر است

به‌کارگیری معماری صنعتی

در اواخر دوران پهلوی اول و دوران پهلوی دوم بسیاری از معماران ایرانی که حالا – چه در ایران و چه خارج از کشور- آموزش دانشگاهی دیده بودند دست‌اندرکار طراحی فضاهای صنعتی مدرن شدند. استاد کریم طاهرزاده، عبدالعزیز فرمانفرمایان، هوشنگ سیحون، حیدر غیایی و سیروس باور ازجمله معماران نامداری بودند که معماری صنعتی مدرن ایران را به منصه ظهور رساندند. کارخانه چیت‌سازی بهشهر، مجموعه بناهای اداری و فنی راه آهن در تهران، مشهد، تبریز و دیگر شهر‌های ایران، کارخانه ارج، گروه صنعتی بهشهر، کارخانه کانادا درای(در خیابان آزادی فعلی) و بسیاری دیگر، ازجمله بناهای شاخص صنعتی بودند که توسط معماران ایرانی طراحی و ساخته شد. ویژگی معماری صنعتی این دوره، گرایش عمومی طراحان به معماری مدرن متداول در سطوح بین‌المللی بود. به هر ترتیب در آن زمان، معماری ایران در همه ابعاد تحت‌تاثیر مدرنیته قرار داشت و معماری صنعتی نیز از این امر مستثنی نبود. بااین‌حال هرچند معماری صنعتی این دوره کمتر رنگ و بویی از معماری سنتی ایران داشت و پیوستگی و استمرار سنت‌های معماری ایرانی چندان در آن مشهود نبود، اما به واسطه همگامی با تحولات جهانی و دربرگیری هنرمندانه و حرفه‌ای شاخصه‌های معماری مدرن بین‌المللی، واجد ارزش‌های منحصربه‌فرد و تکرارناشدنی است.

اگر بناهای صنعتی ساخته شده بین سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ را میراث ایرانی معماری صنعتی بدانیم، می‌توان مصادیق معماری صنعتی ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ را بخشی از میراث جهانی صنعتی نامید.

پیشینه سوله‌سازی در ایران

دسته دوم ساختارهای معماری صنعتی ایران، مساله اصلی این نوشتار است؛ سوله‌سازی. تاریخ ورود نخستین سازه سوله‌ای به ایران مشخص نیست و منبعی نیز یافت نشد که مشخص کند نخستین سازه شبیه سوله‌های امروزی، در چه زمان و مکانی به ایران وارد شد. شاید بتوان رد نخستین سوله‌های ساخته شده در ایران را در اولین فرودگاه‌های ایران، دوشان‌تپه یا قلعه‌مرغی جست‌وجو کرد. با این حال نمی‌توان نقش پررنگ این عنصر سازه‌ای را در تامین «آسان»، «ارزان» و «سریع» فضاهای «وسیع» سرپوشیده که بی‌شک مطلوب و مورد نیاز کاربری صنعتی است انکار کرد. پرداختن به تاریخ ورود سوله در ایران و شناسایی نخستین نمونه‌های آن به‌عنوان بخشی از میراث صنعتی، خود پژوهشی مفصل و جداگانه را می‌طلبد.

صرفه اقتصادی در معماری صنعتی

در سنت معماری و همچنین در تاریخ معماری صنعتی ایران، مفهوم «صرفه اقتصادی» اگر نه آخرین مساله، ولی نخستین مساله اساسی نیز نبوده است، حال آنکه در صنعت امروز، معماری مستحدثات صنعتی نیز به تامین منافع مالی بهره‌بردار تنزل یافته و ظاهرا در کشور ما، برای بسیاری از سرمایه‌گذاران صنعتی، هیچ تکنیک سازه‌ای مناسب‌تری از سوله‌های فلزی یافت نمی‌شود. همان‌طور که ذکر آن رفت سازه‌های سوله‌ای به واسطه پیش‌ساختگی و مدولار بودن، سرعت بالای اجرا، امکان پوشش دهانه‌های وسیع و نیز امکان توسعه‌پذیری، گزینه مناسبی برای ساختمان‌های صنعتی هستند،

جمع بندی: معماری صنعتی در یک تعریف با تاریخ تمدن بشر گره خورده است. با تعریف صنعت مدرن، پس از انقلاب صنعتی در غرب و از اواخر قاجار در ایران با معماری صنعتی مواجهیم. نخستین نمونه‌های آن مستقیما از الگوهای معماری سنتی ایران تبعیت می‌کرد و نمونه‌های بعدی ترکیبی نیمه بومی از فنون مهندسان اروپایی و هنر استادکاران معماری ایرانی بود. بعد‌ها معماران تحصیلکرده ایرانی، معماری مدرن را سرلوحه طرح و ساخت فضاهای صنعتی قرار دادند و متاسفانه امروز شاهد تنزل سطح معماری صنعتی ایران هستیم.

 

یک نظر ارسال کنید